گزارش کامل نشست مجازی «آشنای با اندیشههای اقتصادی شهید صدر (ره)» +متن کامل +صوت
در چهارمین پیشنشست رویداد دنیای صدر (ره) با عنوان «آشنایی با اندیشه های اقتصادی شهید صدر (ره)»، حجتالاسلام محمد زارعی به تبیین اندیشههای اقتصادی شهید سید محمدباقر صدر پرداخت.
این نشست در دوشنبه 6 بهمن 1404 بصورت مجازی برگزار شد. در ابتدای این نشست حجت الاسلام قرقچی به بیان فرایند اجرای پیش نشست های رویداد «دنیای صدر» پرداخت و جزئیاتی از رویداد نهایی دنیای صدر اعلام کرد. در ادامه استاد زارعی با بیان یک مقدمه ی کوتاه دربارهی شخصیت برجسته ی شهید محمدباقر صدر ره وارد موضوع شدند. در ادامه خلاصهای از مطالب استاد خدمتتان ارائه میشود:
۱. مقدمه: جایگاه و سیر تکوین اندیشهٔ اقتصادی شهید صدر
شهید آیتالله سید محمدباقر صدر از نوابغ کمنظیر جهان اسلام معاصر است که جامعیت علمی او در فقه، اصول، فلسفه، تفسیر، سیاست و اقتصاد، زمینهساز ارائهٔ اندیشهای نظاممند از اسلام شد. اندیشهٔ اقتصادی او در بستر تاریخی خاصی شکل گرفت؛ زمانی که جوامع اسلامی، از جمله عراق، بهشدت تحت تأثیر اندیشههای سرمایهداری غربی و سوسیالیستی شرقی قرار داشتند. نفوذ مارکسیسم در عراق و قدرتیابی حزب بعث، فضای فکری زمانه را رقم میزد. شهید صدر در پاسخ به این شرایط، با نگارش آثاری چون فلسفتنا، اقتصادنا، البنک اللاربوی فی الإسلام و در نهایت الإسلام یقود الحیاة، کوشید اسلام را نه بهصورت گزارههای پراکنده، بلکه بهمثابه یک نظام فکری منسجم عرضه کند.
۲. گام اول: اثبات ضرورت اقتصاد اسلامی
نقطهٔ آغاز اندیشهٔ اقتصادی شهید صدر، اثبات ضرورت رجوع به اقتصاد اسلامی است. او در مقدمهٔ چاپ دوم جلد دوم اقتصادنا، ریشهٔ عقبماندگی مسلمانان را گشودن دروازههای فرهنگی به روی غرب میداند. مسلمانان برای جبران عقبماندگی، نسخههای اقتصادی غرب و سپس شرق را پذیرفتند، اما هیچیک پاسخگو نبود. دلیل این ناکامی، از نظر شهید صدر، تضاد بنیادین میان «انسان غربی» و «انسان مسلمان» است. انسان غربی با قطع ارتباط با عالم غیب، بر اومانیسم، اصالت منفعت و لذتجویی استوار شد و حتی پیشرفت اقتصادی خود را از مسیر استعمار و غارت ملتها به دست آورد. در مقابل، انسان مسلمان دارای ایمان به غیب و قیود اخلاقی است و چنین الگوهایی را برنمیتابد. شهید صدر این ناسازگاری را «عنصر مقاومت انسانی» مینامد و نتیجه میگیرد که جامعهٔ اسلامی نیازمند نسخهای بومی و اختصاصی است؛ یعنی اقتصاد اسلامی.
۳. گام دوم: تبیین ماهیت اقتصاد اسلامی
پس از اثبات ضرورت، نوبت به تبیین ماهیت اقتصاد اسلامی میرسد. شهید صدر با تفکیک روشی میان «مکتب اقتصادی» و «علم اقتصاد»، توضیح میدهد که اسلام یک مکتب اقتصادی ارائه میدهد؛ یعنی مجموعهای از ارزشها، اهداف و قواعد کلی مبتنی بر جهانبینی الهی. علم اقتصاد، در این چارچوب، دانشی ابزاری برای تحقق اهداف مکتب است. بنابراین، اقتصاد اسلامی صرفاً مجموعهای از احکام فقهی نیست، بلکه مکتبی است که توان تولید علم و نهاد اقتصادی متناسب با خود را دارد. نمونهٔ تاریخی این ظرفیت، تجربههایی مانند نهضت مواسات در صدر اسلام است.
۴. گام سوم: ویژگیهای اقتصاد اسلامی
اقتصاد اسلامی در نگاه شهید صدر، دارای ویژگیهایی اساسی است:
نخست، شمول و جامعیت که تمام ابعاد حیات اقتصادی انسان را در بر میگیرد. دوم، بُعد اخلاقی که اقتصاد را از ارزشها جدا نمیداند. سوم، نگاه نظاموار که اجزای اقتصاد را مرتبط با یکدیگر میبیند. هدف این نظام، تأمین سطح معیشت پایه برای همگان و کاهش فاصلهٔ طبقاتی است و برای تحقق آن، ابزارهای تنظیمگری در اختیار دارد. چهارم، پویایی از طریق نظریهٔ «منطقة الفراغ» که امکان وضع مقررات متغیر توسط حکومت اسلامی را در چارچوب اصول ثابت فراهم میکند.
۵. گام چهارم: قواعد کلی اقتصاد اسلامی
شهید صدر بر استخراج قواعد کلی از منابع اسلامی تأکید دارد. این قواعد، مانند حرمت ربا، عدالت در معاملات و اولویت رفع نیازهای اساسی، چارچوب هدایتگر تمام سیاستها و نظریات اقتصادیاند و بدون آنها، اقتصاد اسلامی شکل نمیگیرد.
۶. گام پنجم: نظریات ابتکاری شهید صدر
از مهمترین نوآوریهای شهید صدر، نظریهٔ توزیع اولیهٔ منابع ثروت و نظریهٔ کار و نقش آن در تملک است. در این نظریات، هم مالکیت مشروع به رسمیت شناخته میشود و هم از تمرکز و انباشت ظالمانهٔ ثروت جلوگیری میگردد.
۷. گام ششم: مسئولیتهای حکومت اسلامی در اقتصاد
حکومت اسلامی، در اندیشهٔ شهید صدر، نقشی فعال دارد: تضمین معیشت پایه، تنظیم بازار، اجرای احکام مالی اسلامی و مدیریت ثروتهای عمومی، از وظایف اصلی آن است.
۸. شهید صدر، نظریهپردازی در میدان عمل
شهید صدر تنها نظریهپرداز نبود؛ نگارش بانک بدون ربا در پاسخ به یک نیاز واقعی و تأثیر آن بر قانون بانکداری بدون ربای ایران، نمونهٔ روشن پیوند نظریه و عمل در اندیشهٔ اوست.
۹. روششناسی و نظریههای اجرایی؛ از نقد غرب تا جایگزین
روش او شامل سه مرحله بود: فهم عمیق نظریات غربی، نقد بنیادین آنها و ارائهٔ جایگزین اسلامی. او به خلأ نبود یک نظام جامع اجرایی آگاه بود و آثارش گامهایی برای پر کردن این خلأ محسوب میشود.
۱۰. جمعبندی
سیر اندیشهٔ اقتصادی شهید صدر، از ضرورتسنجی آغاز میشود، به تبیین ماهیت و ویژگیها میرسد، با قواعد و نظریات ابتکاری تکمیل میگردد و در نهایت به مسئولیت حکومت و اجرای عملی ختم میشود؛ سیر منسجمی که اقتصاد اسلامی را بهعنوان راهحل بومی و کارآمد برای جامعهٔ اسلامی معرفی میکند.
برای دریافت صوت کامل این نشست کلیک کنید.
برای دریافت متن کامل این نشست کلیک کنید.
بیشتر بخوانید: